Bir gazete, bir çay tüccarı ve yelkende sponsorluğun 175 yılı

Kupayı bir marki bağışladı

1851’i izleyen yüz yılda kaynaklarda yarışlarda marka görünmüyor. Bugün America’s Cup adıyla bilinen gümüş kupayı 1848’de Anglesey Markisi satın aldı ve Royal Yacht Squadron’a bağışladı. Marki, İngiliz soyluluk sisteminde dükten sonra gelen unvandır. 1851’de kupayı kazanan America yatı özel bir ortaklığa aitti. O dönemde tekneyi sahibi yaptırır ve yarışa kendi adına katılırdı.

Bu dönemde sponsorluğa en çok yaklaşan isim Sir Thomas Lipton oldu. Çay tüccarı 1899 ile 1930 arasında kupaya beş kez meydan okudu ve beşini de kaybetti. Teknelerinde logo ya da slogan yer almadı. Yine de bu kampanyalar Lipton çayını Amerika Birleşik Devletleri’nde tanınan bir marka yaptı.

Bir gazete, Atlantik’i tek başına geçenlerin yarışını destekledi

Bilinen en erken ticari sponsor bir gazetedir. Blondie Hasler, Atlantik’i tek başına geçen teknelerin yarışını 1950’lerin ikinci yarısında tasarladı ve 1959’a kadar destekçi bulamadı. 1960’ta The Observer gazetesi yarışı destekledi. Beş tekne start aldı ve beşi de yarışı bitirdi. Francis Chichester 40 günde kazandı.

The Sunday Times 1968’de benzer bir adım attı. Gazete, durmaksızın tek kişilik dünya turu için Golden Globe yarışını ilan etti ve en hızlı tura 5.000 sterlin ödül vadetti. Yarışın kendi tarihçesine göre gazetenin amacı tirajını artıracak bir hikâyeydi. Yarışı 312 günde tamamlayan tek isim Robin Knox-Johnston oldu.

1968’de filoda marka adı taşıyan tekneler vardı

Marka adı taşıyan teknelerin bilinen en erken örnekleri 1968’deki transatlantik yarışındadır. Yarışı Geoffrey Williams, bir çay markasının adını taşıyan Sir Thomas Lipton teknesiyle kazandı. Filoda bir viski markasının ve bir şarap üreticisinin adını taşıyan iki tekne daha vardı. Yarışın sponsoru bir gazeteydi, tekneler ise başka şirketlerin adını taşıyordu.

İki yıl sonra bir şirket, baştan kendi adını taşıyacak bir tekne yaptırdı. Devlete ait British Steel Corporation, Chay Blyth için 59 fitlik çelik bir tekne inşa ettirdi ve tekneye şirketin adı verildi. Blyth 1970-71’de dünyayı batı yönünde durmaksızın 292 günde dolaştı.

1973’te ilk ekipli dünya turu yarışı Portsmouth’tan start aldı. Yarışı bir bira üreticisi finanse etti ve yarış onun adını taşıdı. Bugün The Ocean Race olarak bilinen bu yarışın ilk filosunda en az dört tekne ticari ad taşıyordu.

Kurallar reklamı yasaklıyordu

Uluslararası yarış kurallarına 1969’da, üretici etiketleri dışındaki reklamı yasaklayan bir madde eklendi. Markalar bu dönemde yalnızca tekne adında yer alabildi. Yarışın arşivine göre uluslararası federasyon, 1977-78 dünya turunda teknelerin sponsor adını taşımasına açıkça izin verdi. Genel yarış kuralları ilk kez 1981’de değişti ve etkinlik sponsorlarına izin verildi.

America’s Cup’ta değişim daha geç geldi. 1974’te Alan Bond, teknesinin kıçına bir gayrimenkul projesinin adını yazdırmak istedi ve bunu başaramadı. 1980’de New York Yacht Club’ın tepkisi üzerine logolu bir yelken geri çekildi.

Kaynaklarda teknelerde reklamın açıkça anıldığı en erken America’s Cup 1992 edisyonudur. Washington Post, 1991’de yaklaşan kupada reklamların teknelerde yer alacağını yazdı. Dennis Conner’ın üç ana sponsoru Cadillac, Pepsi ve American Airlines idi ve her biri 3 milyon dolar ödedi.

Fransa’da tekneler sponsorlarının adıyla anılıyor

Sponsor adını taşıyan tekneler en çok Fransa’da yaygınlaştı. 1976’da Alain Colas, transatlantik yarışına 72 metrelik ve dört direkli Club Méditerranée ile katıldı. Organizatör kulüp sonraki edisyon için tekne boyunu 56 fitle sınırladı.

Bunun üzerine Fransa’da yeni bir yarış kuruldu. Reklamcı Michel Etevenon 1978’de boy sınırı olmayan Route du Rhum’u başlattı. İlk edisyonu Mike Birch, Olympus Photo ile yalnızca 98 saniye farkla kazandı. Sonraki kazananlar arasında petrol, gıda, sigorta ve banka şirketlerinin adını taşıyan tekneler var.

1989’da kurulan Vendée Globe’da da tekneler sponsorlarının adıyla yarışıyor. Son dört edisyonu bir sigorta şirketinin, bir bankanın ve bir gıda markasının adını taşıyan tekneler kazandı. Bir kampanyanın bütçesi 1 ile 8 milyon avro arasında değişiyor. Banque Populaire 2017’de yılda 5,5 milyon avro harcadığını ve o yılki zaferin 55 milyon avroluk reklam alanına eşdeğer görünürlük sağladığını açıkladı. Bu rakam şirketin kendi beyanıdır.

Lüks markalar etkinliklere ad verdi

Louis Vuitton 1983’te America’s Cup’ta rakibi belirleyen eleme serisine adını verdi. Newport’taki ilk Louis Vuitton Cup’ta yedi takım yarıştı. Marka 2007’de çekildi ve sonraki yıllarda geri döndü. 2024’te kupanın isim ortağı oldu ve bu ortaklığı Ocak 2026’da Napoli 2027 için yeniledi.

Rolex de etkinliklere ad veriyor. 1985’ten beri Maxi Yacht Rolex Cup, 2001’den beri Fastnet, 2002’den beri Sydney Hobart markanın adını taşıyor. Sydney Hobart’ın ilk isim sponsoru ise 1976’da 50.000 Avustralya doları ödeyen Hitachi’ydi. Bu iki marka takımlar yerine etkinliklere ad vermeyi tercih ediyor.

Tütün sponsorluğu yasalarla sona erdi

Tütün markaları 1977 ile 1998 arasında dünya turu yarışının altı edisyonunda teknelere ad verdi. 1989-90 filosunda dört tütün teknesi vardı. Ardından yasal düzenlemeler yapıldı. Fransa 1991’de çıkardığı yasayla tütün sponsorluğunu yasakladı ve yasak 1993’te yürürlüğe girdi. Avrupa Birliği’nin 2003 tarihli direktifi, üye ülkelerin sınır ötesi etkinliklerde tütün sponsorluğunu 31 Temmuz 2005’e kadar yasaklamasını öngördü.

Bilinen son tütün isim sponsorluğu bir maç yarışı turuna aitti ve 2005 sonunda bitti. Alkol için Avrupa Birliği düzeyinde benzer bir yasak yok. Fransa, Norveç ve Litvanya gibi ülkeler ise alkol sponsorluğunu kendi yasalarıyla yasaklıyor.

Bugün takımlar da alınıp satılıyor

Dünya turu yarışı 2001’den itibaren Volvo Ocean Race adıyla koşuldu. O edisyonda sekiz teknenin tamamı şirket ya da marka adı taşıdı. Volvo yarışı 2018’de sattı ve yarış 2019’da The Ocean Race adını aldı. 2023’te IMOCA sınıfını, okyanus sağlığı için çalışan 11th Hour Racing’in takımı kazandı.

En yeni örnek SailGP ligidir. Larry Ellison ve Russell Coutts ligi 2018’de kurdu. İlk iki sezonda takımların değeri 5 ile 10 milyon dolar arasında biçiliyordu. Rolex Kasım 2024’te on yıllık bir anlaşmayla ligin isim ortağı oldu. Şubat 2026’da Danimarka takımı 60 milyon dolara satıldı. ROCKWOOL takımın isim sponsorluğunu 2032’ye kadar sürdürecek. Takımın sahibi ile isim sponsoru farklı şirketler.

1960’tan bugüne ne değişti?

Markalar önce yarışlara, sonra teknelere ad verdi. Ardından logolar gövdede ve yelkende yer aldı. Bugün etkinlikler ve takımlar da alınıp satılıyor. Sponsor olan sektörler de zamanla değişti. Gazetelerin yerini önce içecek ve tütün üreticileri, sonra bankalar ve sigortacılar aldı. Bugün lüks markalar, yatırım fonları ve sürdürülebilirlik odaklı vakıflar öne çıkıyor.

Yöntem notu. Bu yazı bir derlemedir. Yarışların ve kurumların kendi tarihçelerine, dönemin basınına ve ikincil kaynaklara baktık. Alkol ve tütün markalarının adları bilinçli olarak anılmamıştır. Rüzgar Üstü’nün bu yazıda adı geçen markalarla ticari ilişkisi bulunmamaktadır.

Kaynaklar

Royal Western Yacht Club, OSTAR tarihçesi · Golden Globe Race, The History · Royal Ulster Yacht Club, Sir Thomas Lipton · Yachting Monthly, Chay Blyth · The Ocean Race arşivi · Route du Rhum, La légende · Rushall Partnership, yarış kurallarının tarihi · Washington Post, 30 Ocak 1991 · CYCA zaman çizelgesi · Boat International, Louis Vuitton ve America's Cup · MoneyVox, Banque Populaire · Conseil constitutionnel, 1991 tarihli karar · EUR-Lex, AB Direktifi 2003/33/EC · Sportcal, Danimarka SailGP takımının satışı